Debat imago vrijwilligerswerk: Een streep trekken of oppakken?

03 december 2014

Op 27 november 2014 vond in Utrecht het debat Imago van het Vrijwilligerswerk; Ben ik een Doener of een Dader? plaats. Eric de Macker (CNV Publieke Zaak) presenteerde zijn criteria voor het onderscheid tussen betaalde arbeid en vrijwilligerswerk. Eva Scholte (directeur Humanitas) en het publiek gaven hun mening waarom die criteria deels niet opgaan en Menno Hurenkamp waarschuwde voor de effecten van het oppakken van alles wat de overheid niet meer doet. Een kort verslag met film.

Menno Hurenkamp: "Durf een streep te trekken."

 

Menno Hurenkamp had het in zijn visie over wat goed is en wat nodig is. Vrijwilligerswerk is goed om dat het activiteit is (en op die manier vergelijkbaar met betaald werk) en vrijwilligerswerk is nodig omdat de instituties zoals we die nu kennen het niet meer (goed) doen. De vrijwilliger doet wat goed en nodig is, maar hij is wel erg dienstbaar. Het overheidsbeleid dat hier op steunt, stuurt op minder regels en functionele ondersteuning voor vrijwilligers. Op het oog is het beleid van Sociale Zaken en Binnenlandse Zaken strijdig. Aan de ene kant wil men dat iedereen betaald werk gaat doen en aan de andere moeten mensen veel meer vrijwillig doen. Toch zal de overheid beide 'idealen' verdedigen als haar kinderen, als lijken ze nog zo onverenigbaar, zo stelt Hurenkamp. Daar zitten schrijnende kanten aan; mensen die eerst betaald werk nu gratis doen.

Voor velen gaat het erom dat het niveau van voorzieningen goed blijft, dat we geen Amerikaanse toestanden krijgen. En het is volgens Hurenkamp een legitieme verleiding om je te verliezen in het goed doen. "Daarmee staat er wel iets op het spel. Het was ooit het idee dat je iets deed waar je goed in was en dat je daar dan geld voor kreeg. Dat idee staat op de helling. Mensen moeten het eerst zelf doen, dan een beroep doen op hun omgeving, op vrijwilligers en in de allerlaatste plaats komt er een betaalde professional aan te pas. Straks kies je er dus niet meer voor om vrijwilliger te worden, je bent het gewoon. Je bent vrij en willig verandert in de participatiesamenleving in dat we het allemaal zelf moeten doen." Er zijn dan volgens Hurenkamp geen vrijwilligers meer. "En dat is een gevaar voor het imago. Ergens een streep trekken in wat je doet, is nodig. Tot hier en niet verder. Tegendruk geven."

Eva Scholte: "Het is voor ons constant nadenken wat doen we wel en wat doen we niet." 

Dat vrijwilligerswerk tot verdringing leidt, is omkering van zaken, volgens Eva Scholte. Vrijwilligers pakken op waarvoor de overheid en de gemeenschap niet langer willen betalen en dat is het resultaat van een politiek-bestuurlijke afweging. Scholte: Een voorbeeld is de in de Volkskrant aangehaalde crisisopvang waar een vrijwilliger een betaalde professionele slaapwacht vervangt. De crisisopvang was eerst een vrijwilligersorganisatie en werd daarna totaal geprofessionaliseerd met betaalde medewerkers. Scholte: "Nu moeten ze daar weer keuzes maken. Als je het daar niet mee eens bent, moet je de overheid adresseren en niet de vrijwilliger. Humanitas maakt zich ook zorgen over arbeidsverdringing, maar het gebeurt gewoon dat mensen oppakken waar niet meer voor betaald wordt. Ook op Humanitas wordt voortdurend een appel gedaan door gemeenten en zorginstellingen. We moeten, zoals Menno stelt, actie ondernemen richting de politiek, maar je moet ook je medemens helpen."

Volgens Scholte moet je kijken naar de kernwaarde van beroepsmatige zorg (In geval van Humanitas, maar gaat ook op voor andere sectoren red.) en naar de kernwaarde van vrijwilligerswerk. Op sommige terreinen zijn we doorgeschoten in die beroepsmatigheid. Scholte: "Vrijwilligers kunnen iets anders bieden dan betaalde professionals, beide met een eigen waarde. We proberen in aanvulling op die beroepsmatige zorg te handelen en zoeken daarin de grenzen op. Soms kunnen vrijwilligers prima betaalde mensen vervangen, soms ook niet. Continuiteit is ook belangrijk. Wij willen het niet hebben over arbeidsverdringing, maar over grensbewaking. Waar ligt de grens?" Ze haalt in haar betoog een aantal voorbeelden aan en benadrukt dat we het in een hoogconjunctuur niet over dit onderwerp zouden hebben. Praat als vakbond niet over arbeidsverdringing, maar ga het gevecht aan met die overheid die zo aan het bezuinigen is, is deel van haar boodschap.

Eric de Macker: "Een organisatie mag niet omvallen als de vrijwilliger vertrekt."

Eric de Macker vertrekt per 1 januari 2015 als voorzitter van CNV Publieke Zaak (dat gaat fuseren) en heeft daarom tijd om vrijwilligerswerk te gaan doen. Niet al het vrijwilligerswerk komt voor hem in aanmerking. Zo wil hij geen positie innemen die cruciaal is voor het voortbestaan voor de organisatie. Hij uit voorzichtig dat er wellicht iets zou moeten veranderen in onze samenleving en noemt het basisinkomen. Hij draagt een aantal criteria aan voor wat betaald werk zou moeten zijn: 

  • wanneer er een gezagsverhouding bestaat tussen de uitvoerder van de arbeid en de opdrachtgever;
  • wanneer er eisen gesteld worden die gelijk zijn aan die bij soortgelijke vacatures in een betaalde baan. Bijvoorbeeld het werken volgens een rooster of in vaste werktijden;
  • wanneer een functie onlangs nog is vervuld door een betaalde kracht;
  • wanneer er gevaarlijke of onwenselijke situaties ontstaan omdat te veel geleund wordt op de vrijwilliger;
  • wanneer de bedrijfsvoering in gevaar komt, zodra de vrijwilliger met zijn werk stopt.

 

Breed palet aan meningen

In het daaropvolgende debat ging een flink deel van de discussie over deze criteria en De Mackers visie op vrijwilligerswerk. Ella Vogelaar benadrukt het feit dat het maatschappelijk middenveld zou omvallen zonder vrijwilligers. Vanuit de zaal komt enerzijds de opmerking dat heel veel vrijwilligerswerk onbetaald werk is, maar anderszins geven mensen ook aan dat ze hun organisatie bewust laten steunen op vrijwilligers. 

De zaal is het met de sprekers eens dat er wel degelijk grenzen aan vrijwilligerswerk zijn, maar dat je niet moet praten over verdringing. Eric de Macker stelt dat hij met het meldpunt werkverdringing nooit heeft willen beweren dat vrijwilligers weg moeten en alles betaald moet zijn. Ella Vogelaar constateert dat de scheidslijn tussen betaald werk, onbetaald werk en vrijwilligerswerk niet scherp is. De Macker: "Daarom moet je het altijd in de context van de organisatie beoordelen." Hurenkamp pleit nogmaals voor voorzichtigheid: "Als je iets (als vrijwilliger, red.) naar tevredenheid doet, pleit dat je niet vrij om geen oog te hebben wat dat doet met de arbeidsmarkt." Eva Scholte doet de suggestie om in NOV-verband met elkaar in gesprek te gaan over grensbewaking aan de hand van casuistiek. Eric de Macker sluit af met wat hij meeneemt uit het debat: "Eva heeft me geleerd dat verdringing geen goede term is. Ik zal nog beter proberen te definieren wat kan en wat niet kan." 

Bekijk hier het hele debat of de afspeellijst.

Download hier:

De powerpointpresentatie van Eva Scholte

De samenvatting van de visie van Eric de Macker